Raunfærnimat hefur frá árinu 2004 verið hluti af starfsemi framhaldsfræðslunnar. Á þeim tíma hefur það þróast og fest sig í sessi sem eitt helsta verkfærið til að gera færni einstaklinga sýnilega og meta hana til styttingar á námi.
Samhliða örum breytingum á vinnumarkaði hefur aukist þörfin fyrir að þekking og færni sé sýnileg. Þegar færni og þekking eru gerð sýnileg skapast ávinningur fyrir bæði starfsfólk og fyrirtæki. Í norrænu og evrópsku samhengi eru aðallega tvö verkfæri nefnd sem lyklar að árangri þ.e. aukin notkun raunfærnimats og örvottanir (e. micro-credentials).
Hlutverk FA er að miðla aðferðafræði raunfærnimats, samhæfa vinnulag, útbúa skimunar- og matslista, þjálfa fagaðila, safna tölfræðilegum upplýsingum og veita ráðgjöf í ferlinu. Þetta hlutverk samræmist þeim markmiðum sem sett voru í tengslum við notkun á raunfærnimati, annars vegar í lögum um framhaldsfræðslu nr. 27/2010 og hins vegar útfærslu í reglugerð um framhaldsfræðlu nr. 1163/2011.
Í 11. grein reglugerðar um markmið raunfærnimats kemur fram að matið geti haft þríþættan tilgang. Það er að:
- a)gera fólki kleift að ljúka tilteknu námi á framhaldsskólastigi - matið miðast við hæfnikröfur viðkomandi námskrár.
- b)auka starfsfærni á vinnumarkaði - matið miðast við skilgreindar þarfir ákveðinna starfa.
- c)vera viðkomandi hvatning til þess að hefja nám að nýju og/eða styrkja stöðu sína á vinnumarkaði.
Alls fóru 557 einstaklingar í gegnum mat á raunfærni á vegum framhaldsfræðslunnar, á árinu, og eru fræðslu- og símenntunarmiðstöðvar víðs vegar um landið framkvæmdaraðilar raunfærnimats.
Gögn fyrir árin 2021–2025 sýna að heildarfjöldi einstaklinga, sem hafa farið í raunfærnimat, hefur sveiflast milli ára, með verulegri aukningu árið 2023 og fækkun í kjölfarið. Meðalaldur hópsins var óbreyttur á árunum 2021–2023, en hefur lækkað síðari ár sem endurspeglar breytingar á aldurssamsetningu. Þá hafa kynjahlutföll þróast í átt til aukins jafnvægis yfir tímabilið, þótt karlar séu enn í meirihluta.
Hlutfallsleg skipting í raunfærnimati eftir flokkum 2021-2025
Vægi starfsnáms jókst jafnt og þétt á tímabilinu, úr 28% (2021) í 55% (2025), á meðan hlutfall löggildra iðngreina lækkaði í heildina úr 46% í 31%, þrátt fyrir tímabundna hækkun árið 2024. Dregið hefur úr þátttöku í raunfærnimati í matvæla- og veitingagreinum og kallar það á frekara samtal innan starfsgreinarinnar til að styrkja aðgengi, sýnileika og ávinning raunfærnimats. Flokkurinn viðmið atvinnulífsins var til staðar 2021–2023 (15–22%) en hvarf úr skiptingunni 2024–2025. Í staðinn skiptist flokkurinn í almenna starfshæfni (7–12%) og Fagbréf (2–5%). Almennar bóklegar greinar féllu út eftir 2022.
Íslenskir og erlendir ríkisborgarar sem luku
raunfærnimati 2021-2025
Fólk með erlent ríkisfang var 13% af þátttakendum í raunfærnimati árið 2025, sem er örlítil aukning frá fyrra ári en nokkuð sambærileg við árin 2022 og 2023. Ljóst er að ef hlutur innflytjenda á að aukast þarf að huga að upplýsingagjöf um: raunfærnimat; hvernig niðurstöður raunfærnimats nýtast innflytjendum til náms og starfa; og hvernig aðgengi fullorðinna innflytjenda er í raun að námi í framhaldsskóla að loknu raunfærnimati.
Yfirlit – skipting í flokka raunfærnimats
Flestir einstaklingar fóru í raunfærnimat í almennri starfshæfni árið 2025, alls 67. Almenna starfshæfnin var aðallega nýtt fyrir einstaklinga sem voru í atvinnuleit eða að koma aftur til virkni á vinnumarkaði og voru verkefni unnin í samstarfi við Vinnumálastofnun, starfsendurhæfingu eða sveitarfélög á hverju svæði fyrir sig. Almenn starfshæfni er hæfni sem einstaklingur þarf að búa yfir eða tileinka sér til þess að taka á virkan hátt þátt í samfélaginu, vera á vinnumarkaði og þróast í starfi.
Mun fleiri konur sækja raunfærnimat í starfsnámi, en fleiri karlar sóttu raunfærnimat í iðngreinum og endurspeglar það kynjaskiptingu á vinnumarkaði. Meðalaldur þeirra sem fóru í raunfærnimat 2025 var 35,7 ár og samtals voru 13% þeirra sem fóru í gegnum raunfærnimat erlendir ríkisborgarar.
Algengustu greinar í raunfærnimati 2025
Leikskólaliðabrú, Stuðningsfulltrúabrú, Félagsliðagátt og Sjúkraliðabraut eru algengustu greinarnar innan umönnunar- og þjónustugreina. Samanlagt mynda þær stóran hluta raunfærnimats eða alls um 34% af heildarfjölda í raunfærnimati. Það endurspeglar að raunfærnimat gegnir lykilhlutverki í að viðhalda gæðum og samfellu í þjónustu sem snertir daglegt líf fólks á öllum aldri í íslensku samfélagi.
Raunfærnimat til styttingar á námi
Raunfærnimat til styttingar á námi hefur verið í boði á vegum framhaldsfræðslunnar frá árinu 2007. FA hefur unnið markvisst að því að fjölga leiðum í raunfærnimati í samstarfi við hagsmunaaðila. Framkvæmd raunfærnimats er á ábyrgð gæðavottaðra fræðslu- og símenntunarmiðstöðva víðsvegar um landið og eru niðurstöður þátttakenda að loknu raunfærnimati skráðar í nemendakerfið INNU.
Ávallt er fylgt skilgreindu ferli í raunfærnimati sem sjá má í eftirfarandi yfirlitsmynd. Ferlið tekur mið af reglugerð nr. 1163/2011. Þar er meðal annars kveðið á um rétt einstaklinga til raunfærnimats og kröfum um aðferðafræði lýst.
FA heldur miðlægt utan um mats- og skimunarlista raunfærnimats til styttingar á námi. Í því felst að tryggja að matslistar séu í samræmi við gildandi námskrár og tryggja aðgengi framkvæmdaraðila að réttum matslistum.
Á árinu lauk uppfærslu á mats- og skimunarlistum og eru nú 62 leiðir í boði. Markmið uppfærslunnar var að samræma orðalag og framsetningu og tryggja að listarnir væru í samræmi við gildandi hæfniviðmið námskráa og hæfnikröfur starfa (Fagbréf atvinnulífsins). Yfirlit yfir matslista er aðgengilegt á heimasíðu FA.
Ferli raunfærnimats til styttingar á námi
Raunfærnimat til staðfestingar á færni til að sinna ákveðnu starfi
Frá árinu 2022 hefur FA unnið markvisst að því að byggja undirstöður til að geta raunfærnimetið færni fólks til að sinna ákveðnu starfi á vinnustað. Við val á störfum til hæfnigreininga er horft til starfa þar sem formlegt nám er ekki í boði. Í hluta kjarasamninga frá árinu 2024 eru ákvæði um að fjölga starfaprófílum í samráði við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, þar sem hæfniviðmið starfs eru greind með hæfnigreiningu, matslistar þróaðir fyrir störf, og í kjölfarið er hæfni staðfest með útgáfu Fagbréfa. FA leiðir þessa þróun með aðkomu aðila atvinnulífsins. Atvinnulífið tekur þátt í að móta hæfniviðmið starfa, líkt og formlega skólakerfið. Í gegnum hæfnigrunn FA eru hæfniviðmið tengd við þrep á Íslenska hæfnirammanum um menntun.
Við þróun á raunfærnimati í atvinnulífinu á Íslandi var horft til sambærilegrar uppbyggingar í Svíþjóð. FA er skilgreind sem umsjónaraðili kerfisins sem felst í samstarfi um útbreiðslu, tryggingu gæða, þjálfun fagfólks og útgáfu Fagbréfa. Starfsmenntasjóðir og Fræðslusjóður koma að fjármögnun framkvæmdar og er hægt að sækja um verkefni á heimasíðu FA.
Ferli Fagbréf atvinnulífsins er í fjórum þrepum. Eftir að þátttakandi hefur fengið raunfærnimat á móti hæfniviðmiðum starfs fer fram þjálfun og fræðsla sem tekur mið af niðurstöðum matsins. Þegar öllum hæfniviðmiðum starfsins er náð er færnin staðfest með Fagbréfi atvinnulífsins fyrir viðkomandi starf. Í því felst ávinningur fyrir fyrirtæki og starfsfólk.
Fagbréf atvinnulífsins - ferli í fjórum þrepum
Á árinu 2025 vann FA að eftirtöldum verkefnum í tengslum við Fagbréf:
- Miðla upplýsingum til hagaðila og samstarfsaðila um Fagbréf, mögulegan ávinning og forsendur sem þurfa að vera til staðar.
- Samtöl, kynningar og vinna með starfsgreinum um forgangsröðun starfa í hæfnigreiningum og innleiðingu Fagbréfa atvinnulífsins.
- Gerð leiðbeininga og handbókar um framkvæmd ætluð þeim sem bera ábyrgð á framkvæmd verkefna.
- Þjálfun innri matsaðila fyrirtækja og leiðsögn.
Yfirlit Fagbréfa atvinnulífsins
Í eftirtöldum störfum er hægt að framkvæma og gefa út Fagbréf atvinnulífsins. Búið er að vinna starfaprófíl fyrir þau og útbúa matslista fyrir framkvæmd raunfærnimats.
hæfniþrep
Raunfærnimat í Almennri starfshæfni
Raunfærnimat í Almennri starfshæfni er ferli þar sem einstaklingar fá handleiðslu við að meta færni sína á móti hæfniviðmiðum á hæfniþrepum í tengslum við íslenska hæfnirammann um menntun. Á árinu kom út handbók fyrir raunfærnimat í Almennri starfshæfni sem unnin var í nánu samstarfi við leiðbeinendur og ráðgjafa af vettvangi. Fram undan er að uppfæra hæfniviðmiðin, sem stuðst er við í matinu, í kjölfar uppfærslu hæfnigrunnsins og í samráði við fulltrúa aðila atvinnulífsins.
Samstarf vegna innleiðingar raunfærnimats á háskólastigi
Unnið er að innleiðingu raunfærnimats í háskólum og kemur FA að þeirri vinnu samkvæmt samningi FA við Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri, Háskólann í Reykjavík og Listaháskóla Íslands frá 2024. Vinna FA snýr fyrst og fremst að ráðgjöf, þjálfun og greiningu á árangri. Helstu viðfangsefni tengd verkefninu á árinu voru þjálfun þeirra sem komu að framkvæmd raunfærnimats, stuðningur við gerð hæfniviðmiða og matslista auk kynninga á framkvæmd og gæðakröfum raunfærnimats til styttingar á námi. Áætlað er að verkefninu ljúki árið 2026 en þá verður metinn árangur og m.a. kannað meðal þátttakenda hvernig til tókst.
Til umhugsunar um þróun raunfærnimats
- Frá árinu 2022 hefur ekki verið hægt að skrá metnar einingar úr vinnustaðahluta náms í gagnagrunn á vegum stjórnvalda líkt og kveðið er á um í reglugerð um framhaldsfræðslu nr. 1163/201. Það hefur haft þau áhrif að þátttaka í raunfærnimati í iðngreinum hefur dregist saman um 27%.
- Aukin aðsókn í starfsnám á framhaldsskólastigi, meðal annars í tengslum við fjölgun yngri nemenda, gæti haft þær afleiðingar að draga úr aðgengi fullorðinna einstaklinga að námi í kjölfar raunfærnimats. Ástæða er til að skoða nánar stöðu þessa hóps og meta hvort og þá með hvaða hætti gæti verið þörf á að bregðast við.
- Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar er ákvæði um að efla raunfærnimat. Ekki liggur fyrir með hvaða hætti eða á hvaða sviðum. FA er tilbúið í samstarf við stjórnvöld um næstu skref.
