Raunfærnimat hefur frá árinu 2004 verið hluti af starfsemi framhaldsfræðslunnar. Á þeim tíma hefur það þróast og fest sig í sessi sem eitt helsta verkfærið til að gera færni einstaklinga sýnilega og meta hana til styttingar á námi.
Samhliða örum breytingum á vinnumarkaði hefur aukist þörfin fyrir að þekking og færni sé sýnileg. Þegar færni og þekking eru gerð sýnileg skapast ávinningur fyrir bæði starfsfólk og fyrirtæki. Í norrænu og evrópsku samhengi eru aðallega tvö verkfæri nefnd sem lyklar að árangri þ.e. aukin notkun raunfærnimats og örvottanir (e. micro-credentials).
Hlutverk FA er að miðla aðferðafræði raunfærnimats, samhæfa vinnulag, útbúa skimunar- og matslista, þjálfa fagaðila, safna tölfræðilegum upplýsingum og veita ráðgjöf í ferlinu. Þetta hlutverk samræmist þeim markmiðum sem sett voru í tengslum við notkun á raunfærnimati, annars vegar í lögum um framhaldsfræðslu nr. 27/2010 og hins vegar útfærslu í reglugerð um framhaldsfræðlu nr. 1163/2011.
Í 11. grein reglugerðar um markmið raunfærnimats kemur fram að matið geti haft þríþættan tilgang. Það er að:
- a)gera fólki kleift að ljúka tilteknu námi á framhaldsskólastigi - matið miðast við hæfnikröfur viðkomandi námskrár.
- b)auka starfsfærni á vinnumarkaði - matið miðast við skilgreindar þarfir ákveðinna starfa.
- c)vera viðkomandi hvatning til þess að hefja nám að nýju og/eða styrkja stöðu sína á vinnumarkaði.
Alls hafa 9096 einstaklingar farið í gegnum raunfærnimat.
Alls fóru 557 einstaklingar í gegnum mat á raunfærni á vegum framhaldsfræðslunnar, á árinu, og eru fræðslu- og símenntunarmiðstöðvar víðs vegar um landið framkvæmdaraðilar raunfærnimats.
Gögn fyrir árin 2021–2025 sýna að heildarfjöldi einstaklinga, sem hafa farið í raunfærnimat, hefur sveiflast milli ára, með verulegri aukningu árið 2023 og fækkun í kjölfarið. Meðalaldur hópsins var óbreyttur á árunum 2021–2023, en hefur lækkað síðari ár sem endurspeglar breytingar á aldurssamsetningu. Þá hafa kynjahlutföll þróast í átt til aukins jafnvægis yfir tímabilið, þótt karlar séu enn í meirihluta.
Hlutfallsleg skipting í raunfærnimati eftir flokkum 2021-2025
Vægi starfsnáms jókst jafnt og þétt á tímabilinu, úr 28% (2021) í 55% (2025), á meðan hlutfall löggildra iðngreina lækkaði í heildina úr 46% í 31%, þrátt fyrir tímabundna hækkun árið 2024. Dregið hefur úr þátttöku í raunfærnimati í matvæla- og veitingagreinum og kallar það á frekara samtal innan starfsgreinarinnar til að styrkja aðgengi, sýnileika og ávinning raunfærnimats. Flokkurinn viðmið atvinnulífsins var til staðar 2021–2023 (15–22%) en hvarf úr skiptingunni 2024–2025. Í staðinn skiptist flokkurinn í almenna starfshæfni (7–12%) og Fagbréf (2–5%). Almennar bóklegar greinar féllu út eftir 2022.
Íslenskir og erlendir ríkisborgarar sem luku
raunfærnimati 2021-2025
Fólk með erlent ríkisfang var 13% af þátttakendum í raunfærnimati árið 2025, sem er örlítil aukning frá fyrra ári en nokkuð sambærileg við árin 2022 og 2023. Ljóst er að ef hlutur innflytjenda á að aukast þarf að huga að upplýsingagjöf um: raunfærnimat; hvernig niðurstöður raunfærnimats nýtast innflytjendum til náms og starfa; og hvernig aðgengi fullorðinna innflytjenda er í raun að námi í framhaldsskóla að loknu raunfærnimati.
Yfirlit – skipting í flokka raunfærnimats
Flestir einstaklingar fóru í raunfærnimat í almennri starfshæfni árið 2025, alls 67. Almenna starfshæfnin var aðallega nýtt fyrir einstaklinga sem voru í atvinnuleit eða að koma aftur til virkni á vinnumarkaði og voru verkefni unnin í samstarfi við Vinnumálastofnun, starfsendurhæfingu eða sveitarfélög á hverju svæði fyrir sig. Almenn starfshæfni er hæfni sem einstaklingur þarf að búa yfir eða tileinka sér til þess að taka á virkan hátt þátt í samfélaginu, vera á vinnumarkaði og þróast í starfi.
Mun fleiri konur sækja raunfærnimat í starfsnámi, en fleiri karlar sóttu raunfærnimat í iðngreinum og endurspeglar það kynjaskiptingu á vinnumarkaði. Meðalaldur þeirra sem fóru í raunfærnimat 2025 var 35,7 ár og samtals voru 13% þeirra sem fóru í gegnum raunfærnimat erlendir ríkisborgarar.
Algengustu greinar í raunfærnimati 2025
Leikskólaliðabrú, Stuðningsfulltrúabrú, Félagsliðagátt og Sjúkraliðabraut eru algengustu greinarnar innan umönnunar- og þjónustugreina. Samanlagt mynda þær stóran hluta raunfærnimats eða alls um 34% af heildarfjölda í raunfærnimati. Það endurspeglar að raunfærnimat gegnir lykilhlutverki í að viðhalda gæðum og samfellu í þjónustu sem snertir daglegt líf fólks á öllum aldri í íslensku samfélagi.
Raunfærnimat til styttingar á námi
Raunfærnimat til styttingar á námi hefur verið í boði á vegum framhaldsfræðslunnar frá árinu 2007. FA hefur unnið markvisst að því að fjölga leiðum í raunfærnimati í samstarfi við hagsmunaaðila. Framkvæmd raunfærnimats er á ábyrgð gæðavottaðra fræðslu- og símenntunarmiðstöðva víðsvegar um landið og eru niðurstöður þátttakenda að loknu raunfærnimati skráðar í nemendakerfið INNU.
Ávallt er fylgt skilgreindu ferli í raunfærnimati sem sjá má í eftirfarandi yfirlitsmynd. Ferlið tekur mið af reglugerð nr. 1163/2011. Þar er meðal annars kveðið á um rétt einstaklinga til raunfærnimats og kröfum um aðferðafræði lýst.
FA heldur miðlægt utan um mats- og skimunarlista raunfærnimats til styttingar á námi. Í því felst að tryggja að matslistar séu í samræmi við gildandi námskrár og tryggja aðgengi framkvæmdaraðila að réttum matslistum.
Á árinu lauk uppfærslu á mats- og skimunarlistum og eru nú 62 leiðir í boði. Markmið uppfærslunnar var að samræma orðalag og framsetningu og tryggja að listarnir væru í samræmi við gildandi hæfniviðmið námskráa og hæfnikröfur starfa (Fagbréf atvinnulífsins). Yfirlit yfir matslista er aðgengilegt á heimasíðu FA.
Ferli raunfærnimats til styttingar á námi
Raunfærnimat til staðfestingar á færni til að sinna ákveðnu starfi
Frá árinu 2022 hefur FA unnið markvisst að því að byggja undirstöður til að geta raunfærnimetið færni fólks til að sinna ákveðnu starfi á vinnustað. Við val á störfum til hæfnigreininga er horft til starfa þar sem formlegt nám er ekki í boði. Í hluta kjarasamninga frá árinu 2024 eru ákvæði um að fjölga starfaprófílum í samráði við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins, þar sem hæfniviðmið starfs eru greind með hæfnigreiningu, matslistar þróaðir fyrir störf, og í kjölfarið er hæfni staðfest með útgáfu Fagbréfa. FA leiðir þessa þróun með aðkomu aðila atvinnulífsins. Atvinnulífið tekur þátt í að móta hæfniviðmið starfa, líkt og formlega skólakerfið. Í gegnum hæfnigrunn FA eru hæfniviðmið tengd við þrep á Íslenska hæfnirammanum um menntun.
Við þróun á raunfærnimati í atvinnulífinu á Íslandi var horft til sambærilegrar uppbyggingar í Svíþjóð. FA er skilgreind sem umsjónaraðili kerfisins sem felst í samstarfi um útbreiðslu, tryggingu gæða, þjálfun fagfólks og útgáfu Fagbréfa. Starfsmenntasjóðir og Fræðslusjóður koma að fjármögnun framkvæmdar og er hægt að sækja um verkefni á heimasíðu FA.
Ferli Fagbréf atvinnulífsins er í fjórum þrepum. Eftir að þátttakandi hefur fengið raunfærnimat á móti hæfniviðmiðum starfs fer fram þjálfun og fræðsla sem tekur mið af niðurstöðum matsins. Þegar öllum hæfniviðmiðum starfsins er náð er færnin staðfest með Fagbréfi atvinnulífsins fyrir viðkomandi starf. Í því felst ávinningur fyrir fyrirtæki og starfsfólk.
Fagbréf atvinnulífsins - ferli í fjórum þrepum
Á árinu 2025 vann FA að eftirtöldum verkefnum í tengslum við Fagbréf:
- Miðla upplýsingum til hagaðila og samstarfsaðila um Fagbréf, mögulegan ávinning og forsendur sem þurfa að vera til staðar.
- Samtöl, kynningar og vinna með starfsgreinum um forgangsröðun starfa í hæfnigreiningum og innleiðingu Fagbréfa atvinnulífsins.
- Gerð leiðbeininga og handbókar um framkvæmd ætluð þeim sem bera ábyrgð á framkvæmd verkefna.
- Þjálfun innri matsaðila fyrirtækja og leiðsögn.
Yfirlit Fagbréfa atvinnulífsins
Í eftirtöldum störfum er hægt að framkvæma og gefa út Fagbréf atvinnulífsins. Búið er að vinna starfaprófíl fyrir þau og útbúa matslista fyrir framkvæmd raunfærnimats.
hæfniþrep
hæfniþrep
Raunfærnimat í Almennri starfshæfni
Raunfærnimat í Almennri starfshæfni er ferli þar sem einstaklingar fá handleiðslu við að meta færni sína á móti hæfniviðmiðum á hæfniþrepum í tengslum við íslenska hæfnirammann um menntun. Á árinu kom út handbók fyrir raunfærnimat í Almennri starfshæfni sem unnin var í nánu samstarfi við leiðbeinendur og ráðgjafa af vettvangi. Fram undan er að uppfæra hæfniviðmiðin, sem stuðst er við í matinu, í kjölfar uppfærslu hæfnigrunnsins og í samráði við fulltrúa aðila atvinnulífsins.
Samstarf vegna innleiðingar raunfærnimats á háskólastigi
Unnið er að innleiðingu raunfærnimats í háskólum og kemur FA að þeirri vinnu samkvæmt samningi FA við Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri, Háskólann í Reykjavík og Listaháskóla Íslands frá 2024. Vinna FA snýr fyrst og fremst að ráðgjöf, þjálfun og greiningu á árangri. Helstu viðfangsefni tengd verkefninu á árinu voru þjálfun þeirra sem komu að framkvæmd raunfærnimats, stuðningur við gerð hæfniviðmiða og matslista auk kynninga á framkvæmd og gæðakröfum raunfærnimats til styttingar á námi. Áætlað er að verkefninu ljúki árið 2026 en þá verður metinn árangur og m.a. kannað meðal þátttakenda hvernig til tókst.
Ummæli: Lára Hreinsdóttir, verkefnastjóri hjá Háskóla Íslands
Háskólinn á Akureyri, Háskólinn í Reykjavík, Listaháskóli Íslands og Háskóli Íslands vinna nú að samstarfsverkefni um innleiðingu raunfærnimats til styttingar náms á háskólastigi. Hver skóli velur námsleiðir og námskeið til raunfærnimats og matsferli verður prufukeyrt og metið. Markmið verkefnisins er að búa til sambærilega, gagnsæja verkferla sem leiða til niðurstöðu sem gildir á milli háskóla. Þeir fagaðilar sem koma að raunfærnimati hafa sótt námskeið hjá Fræðslumiðstöð atvinnulífsins um framkvæmd raunfærnimats. Fræðslumiðstöðin hefur einnig veitt ráðgjöf og gagnlegan stuðning varðandi ýmsa þætti verkefnisins. Samhliða vinnu við raunfærnimatið er unnið að því að móta leiðbeiningar um reglugerð um raunfærnimat á háskólastigi og tillögu um fjármögnun raunfærnimats til framtíðar.
Verkefninu lýkur um áramótin 2026/2027.
Til umhugsunar um þróun raunfærnimats
- Frá árinu 2022 hefur ekki verið hægt að skrá metnar einingar úr vinnustaðahluta náms í gagnagrunn á vegum stjórnvalda líkt og kveðið er á um í reglugerð um framhaldsfræðslu nr. 1163/201. Það hefur haft þau áhrif að þátttaka í raunfærnimati í iðngreinum hefur dregist saman um 27%.
- Aukin aðsókn í starfsnám á framhaldsskólastigi, meðal annars í tengslum við fjölgun yngri nemenda, gæti haft þær afleiðingar að draga úr aðgengi fullorðinna einstaklinga að námi í kjölfar raunfærnimats. Ástæða er til að skoða nánar stöðu þessa hóps og meta hvort og þá með hvaða hætti gæti verið þörf á að bregðast við.
- Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar er ákvæði um að efla raunfærnimat. Ekki liggur fyrir með hvaða hætti eða á hvaða sviðum. FA er tilbúið í samstarf við stjórnvöld um næstu skref.