Ársskýrsla 2025

Vinnumarkaður og samfélag taka nú örum breytingum. Stafrænar lausnir, gervigreind, sjálfvirknivæðing, græn umskipti og lýðfræðilegar breytingar móta störf, hæfnikröfur og möguleika fólks til þátttöku í samfélagi og atvinnulífi. Við þessar aðstæður þurfa símenntun, hæfniþróun og endurmenntun að vera sjálfsagður hluti af menningu okkar og daglegri þátttöku. Fjárfesting í símenntun eflir einstaklinga, styrkir fyrirtæki og skilar arðsemi í formi aukinnar hæfni, aðlögunargetu og þátttöku í atvinnulífi og samfélagi. Fólk þróar færni sína með fjölbreyttum hætti, ýmist á eigin forsendum eða í samvinnu við aðra, til að sækja ný tækifæri eða bregðast við breytingum í starfi. Þess vegna skiptir máli að skapa fjölbreyttar leiðir til náms, starfsþróunar og viðurkenningar á færni, óháð því hvar eða hvernig hennar hefur verið aflað.

Fræðslumiðstöð atvinnulífsins gegnir mikilvægu hlutverki í að opna leiðir fyrir fólk á vinnumarkaði sem ekki hefur lokið námi á framhaldsskólastigi, en býr yfir dýrmætri reynslu, þekkingu og hæfni. Í samstarfi við stjórnvöld, aðila vinnumarkaðarins og aðra hagsmunaaðila vinnum við að því að gera þessa hæfni sýnilega, auka hana og skapa fjölbreytt tækifæri.

Í dag eru innflytjendur 56% þátttakenda í námi á vegum framhaldsfræðslunnar. Það undirstrikar mikilvægi þess að framhaldsfræðslan sé aðgengileg, sveigjanleg og taki mið af fjölbreyttum bakgrunni, reynslu og þörfum fólks. Þannig styður hún við inngildingu, hæfniþróun og virkari þátttöku í atvinnulífi og samfélagi.

Nám, raunfærnimat og náms- og starfsráðgjöf eru lykilverkfæri í þessu samhengi. Saman varpa þau ljósi á reynslu og hæfni fólks og skapa leiðir til vaxtar. Þannig verður framhaldsfræðslan mikilvægur farvegur fyrir fólk til að styrkja stöðu sína, auka sjálfstraust og mæta breyttum kröfum á vinnumarkaði.

Eftirspurn eftir námi, ráðgjöf og raunfærnimati var mikil á árinu 2025 og fjármagn Fræðslusjóðs var fullnýtt. Það undirstrikar að þörfin er meiri en núverandi fjármagn nær að mæta. Til að framhaldsfræðslan geti sinnt hlutverki sínu til framtíðar þarf að auka fjármagn sem veitt er til málaflokksins. Jafnframt þarf að nýta fjármuni markvisst og tryggja kerfinu sveigjanleika til að bregðast við breyttum aðstæðum. Heimild til tilfærslu fjármagns milli ráðgjafar, náms og raunfærnimats hefur verið mikilvægt skref í þá átt. Hún styrkir starf fræðslu- og símenntunarmiðstöðva við að forgangsraða þjónustu í takt við aðstæður á hverju landssvæði.

Eitt af brýnum verkefnum framhaldsfræðslunnar er að efla formlega viðurkenningu á námi. Enn vantar skýr námslok innan framhaldsfræðslunnar líkt og í formlega skólakerfinu. Slík viðurkenning staðfestir þá vinnu sem einstaklingar leggja á sig, eykur gildi námsins og styrkir tengsl framhaldsfræðslunnar við atvinnulíf og áframhaldandi nám. Með skýrari viðurkenningu verður fólki auðveldara að byggja ofan á fyrri reynslu og nýta hæfni sína á nýjum vettvangi.

Að lokum þakka ég starfsfólki Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins fyrir fagmennsku, metnað og kraftmikið starf á árinu. Ég þakka stjórn fyrir traust og stuðning og öllum samstarfsaðilum okkar fyrir mikilvægt framlag.

Framtíðarsýn okkar er skýr. Við viljum efla framhaldsfræðsluna sem farveg símenntunar þar sem reynsla, nám og færni fólks eru metin að verðleikum og verða grunnur að nýjum tækifærum. Sú sýn kallar á samhæft kerfi, traust samstarf, nýsköpun og sjálfbæra fjármögnun.

Fræðslumiðstöð atvinnulífsins (FA) gegnir afar mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi. Hún er sameiginlegur vettvangur aðila vinnumarkaðarins til að styrkja menntun fólks, hvort sem það er í starfi, í atvinnuleit eða í starfsendurhæfingu. Það skiptir miklu máli. Því menntun er ekki aðeins fyrir þá sem ganga beina leið í gegnum skólakerfið. Hún á líka að vera raunverulegt tækifæri fyrir þá sem þurfa annað upphaf, nýja leið eða styrkari grunn. FA er fagleg miðja fyrir fræðslu- og símenntunarmiðstöðvar sem sinna fullorðnu fólki sem hefur stutta skólagöngu að baki eða skerta möguleika til náms og starfa. Það er stór og mikilvægur hópur. Það er hópur sem við megum aldrei skilja eftir.

Rannsóknir Hagstofunnar sýna að eftir ár að einmitt þessi hópur tekur minnstan þátt í sí- og endurmenntun. Það segir okkur eitt mjög skýrt. Við verðum að gera betur. Þar er hlutverk FA lykilhlutverk. Við þurfum nám sem vekur áhuga, skapar sjálfstraust og opnar dyr. Nám sem er ekki einungis á blaði, heldur raunverulegur stökkpallur út í starf, áframhaldandi nám og bætt lífskjör. Við lifum á tímum þar sem tæknibreytingar, gervigreind og hraðar samfélagsbreytingar kalla á að fólk geti lært alla ævi. Þá verðum við að tryggja að námsleiðirnar séu aðgengilegar, hagnýtar og byggi upp traustan grunn.

Í nýrri atvinnustefnu stjórnvalda ætlum við að styrkja grunnstoðir menntakerfisins og efla STEM-greinar. Vaxandi eftirspurn eftir færni á þessum sviðum verður mætt með auknum tækifærum í menntakerfinu ásamt markvissum aðgerðum til að bæta námsárangur og draga úr brottfalli. Við þurfum einnig að standa betur með kennurum sem vinna ómetanlegt starf við krefjandi aðstæður út um allt land. Faglegur styrkur þeirra er lykillinn að árangri. Því er lögð sérstök áhersla í atvinnustefnunni á starfsþróun, símenntun og aukna fagþekkingu kennara.

Fræðslumiðstöð atvinnulífsins hefur verið falið mikilvægt hlutverk í þróun og nýsköpun í framhaldsfræðslu. Það er ábyrgð sem skiptir máli. FA á að vera leiðandi í að þróa nám og námslýsingar sem svara raunverulegum þörfum atvinnulífsins og hjálpa fólki annaðhvort inn á vinnumarkaðinn eða áfram í sitt draumanám. Fram undan eru líka stór verkefni. Við vitum að skortur á starfsfólki í heilbrigðis- og umönnunargreinum mun aukast. Við ætlum að byggja betur undir þjónustu við eldra fólk og hlúa betur að komandi kynslóðum eldri borgara. Þá verðum við líka að undirbúa fólkið sem á að sinna þessum mikilvægu störfum. Samtalið um fagtengt grunnnám fyrir verðandi heilbrigðisstarfsfólk er því brýnt.

Þar er FA í lykilstöðu. Þar fer saman þekking á menntamálum og sterk tenging við vinnumarkaðinn. Við eigum að nýta þá stöðu af fullum krafti, fyrir fólkið okkar, fyrir atvinnulífið og fyrir framtíðina.

Framhaldsfræðslan, fimmta stoð menntakerfisins, gegnir sífellt mikilvægara hlutverki í nútíma samfélagi. Framhaldsfræðslan er skilgreind sem hvers konar nám, úrræði og ráðgjöf sem er ætlað að mæta þörfum einstaklinga með stutta formlega skólagöngu að baki. Þróun undanfarinna áratuga sýnir vel gildi framhaldsfræðslunnar. Á sama tíma og hlutfall háskólamenntaðra á íslenskum vinnumarkaði hefur aukist hefur hlutfall þeirra sem aðeins hafa lokið grunnmenntun dregist mikið saman eða úr 30,4% (heildartala) árið 2005 í 17,2% (heildartala) árið 2025.

Ein þeirra áskorana sem við stöndum frammi fyrir er að vinnumarkaðurinn tekur örum breytingum. Störf breytast og ný störf verða til, jafnvel nýjar atvinnugreinar, sem endurspegla breyttar áherslur, tækniframfarir og sjálfbærni á vinnumarkaði. Fyrirtæki þurfa að bregðast við nýrri tækni og breyttum kröfum sem hefur það í för með sér að hæfnikröfur starfa breytast. Starfsfólk þarf því sífellt að bæta við sig þekkingu og efla sig í takt við þróun samfélagsins. Þarna spilar framhaldsfræðslan lykilhlutverk t.d. hvað varðar greiningu á lykilhæfni starfa. Önnur áskorun felst í miklum vexti innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði. Hvergi innan OECD hefur hlutfallslegur vöxtur aðfluttra verið meiri en á tveimur áratugum jókst hlutfall innflytjenda á vinnumarkaði úr 7% í 24%. Þrátt fyrir hátt menntunarstig innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði nýta fjölmargir sér verkfæri framhaldsfræðslunnar. Til að mynda eru nú um 56% þeirra sem sækja framhaldsfræðslu innflytjendur. Þessi þróun kallar á sveigjanlegt og aðgengilegt kerfi sem mætir fólki þar sem það er statt hverju sinni og það hefur framhaldsfræðslan gert.

Fræðslumiðstö atvinnulífsins (FA) hefur um árabil verið lykilaðili í að þróa og halda utan um verkfæri framhaldsfræðslunnar. Hlutverk FA er meðal annars að tryggja fólki á vinnumarkaði, sem ekki hefur lokið námi á framhaldsskólastigi, tækifæri til menntunar og starfsþróunar. Ekki er hægt að líta fram hjá því að markhópur framhaldsfræðslunnar verður sífellt fjölbreyttari en hann samanstendur m.a. af fólki af ólíkum uppruna, með mismunandi starfsreynslu og ólíkar þarfir. Þrátt fyrir fyrrnefndar samfélagsbreytingar hefur fjármagn til framhaldsfræðslunnar ekki aukist í takt við breyttar áskoranir og aukna eftirspurn.

Við erum öll sammála um efla þurfi hæfni í íslensku atvinnulífi og að almennt menntunarstig vaxi. Því markmiði verður m.a. náð með því að auka tækifæri og bjóða upp á fjölbreytt verkfæri innan framhaldsfræðslunnar. Án markvissrar fjármögnunar stendur þessi fimmta stoð menntakerfisins þó á veikum grunni og ef framhaldsfræðslan á að sinna hlutverki sínu þarf að tryggja henni stuðning og fyrirsjáanleika. Því er mikilvægt að FA verði áfram gert kleift að þróa og styrkja verkfæri framhaldsfræðslunnar. Með því er ekki aðeins verið að fjárfesta í einstaklingum heldur í samkeppnishæfni atvinnulífsins og framtíð samfélagsins alls.